Rượu Armagnac

Armagnac là rượu mạnh của xứ Gascogne, tây nam nước Pháp, cất từ vang trắng làm ngay trong vùng tên gọi xuất xứ trải trên ba tỉnh Gers, Landes và Lot-et-Garonne. Phần lớn armagnac được cất một lần bằng nồi cột liên tục kiểu "armagnacais", ủ ít nhất 1 năm trong gỗ sồi và bán ra từ 40% vol. So với cognac cất hai lần, armagnac ra khỏi cột ở độ cồn thấp hơn nên giữ lại nhiều hợp chất thơm của vang hơn.

Cách làm và quy định

Ranh giới vùng Armagnac và ba tiểu vùng được vẽ bằng nghị định ngày 25/5/1909; danh hiệu AOC có từ nghị định ngày 6/8/1936. Bộ quy chuẩn (cahier des charges) hiện hành, duyệt bằng thông tư ngày 27/3/2025, cho phép mười giống nho: baco blanc, blanc dame, colombard, folle blanche, graisse, jurançon, mauzac, mauzac rosé, meslier saint-françois và ugni blanc. Bốn giống chiếm gần hết vườn là ugni blanc, baco blanc, colombard và folle blanche. Baco là giống lai do nhà chọn giống François Baco tạo ra năm 1898, sau thời kỳ rệp phylloxera tàn phá vườn nho.

Vang không được thêm lưu huỳnh và phải cất xong chậm nhất ngày 31/3 năm sau vụ hái. Luật có hai cách cất. Cách chính là cất liên tục qua cột nhiều đĩa có hồi lưu, rượu ra ở khoảng 52–72,4% vol, độ cồn thấp nên giữ được nhiều mùi. Cách phụ là cất hai lần trong nồi, ra 65–72,4% vol. Theo phần thuyết minh của bộ quy chuẩn, năm 2012 có 95% trong 185.000 hl vang cất được chạy qua cột armagnacais, nhiều nhà nhỏ vẫn thuê thợ cất lưu động mang nồi đến tận trang trại.

Rượu ủ trong thùng gỗ sồi loài sessile, pédonculé hoặc giống lai của hai loài này. Armagnac già có màu hổ phách sẫm, mùi mận khô, vani, cam thảo, gỗ và mùi "rancio". Luật cho phép chỉnh màu bằng caramel, thêm chút chất làm ngọt và dịch ngâm vụn gỗ sồi, với tổng ảnh hưởng dưới 4% vol độ che (obscuration).

Ba vùng con và Blanche Armagnac

Ba tiểu vùng nối nhau từ tây sang đông. Bas-Armagnac ở phía tây, trên Landes và tây Gers, đất cát vàng (sables fauves) và đất boulbènes chua. Armagnac-Ténarèze ở giữa, nơi đất cát chuyển dần sang đất sét đá vôi. Haut-Armagnac ở phía đông, đất sét đá vôi (terreforts, peyrusquets), ít gặp trên thị trường hơn. Blanche Armagnac được công nhận từ ngày 27/5/2005: rượu trắng không màu, chỉ để ít nhất 3 tháng trong bình trơ, không qua gỗ.

Hạng tuổi

Văn phòng Liên ngành Armagnac (BNIA), lập năm 1946, theo dõi "tài khoản tuổi" của từng lô rượu; hạng trên nhãn tính theo lô trẻ nhất. Mốc của XO đổi ngày 1/4/2018, từ 6 năm thành 10 năm.

Armagnac còn có truyền thống đóng chai theo năm cất, gọi là millésime. Toàn bộ rượu trong chai đến từ một vụ, nhãn ghi năm đó và thường ghi cả năm đóng chai. Tuổi thật của rượu là khoảng cách giữa hai năm này, vì rượu ngừng già khi rời thùng.

Nhà làm tiêu biểu

Văn bản cổ nhất thường được nhắc là năm 1310, khi Vital Dufour, bề trên (prieur) ở Eauze, viết về "40 đức tính" của rượu cất. Các nhà nổi tiếng hiện nay gồm Château de Laubade, Larressingle, Delord, Samalens, Darroze, Château du Tariquet và Domaine Boingnères. Armagnac phần lớn do nông hộ và hợp tác xã làm: năm 2012, 70% sản lượng thuộc về nhà trồng nho và hợp tác xã, 30% thuộc nhà buôn.

Ở Việt Nam

Armagnac ít người biết hơn cognac, thường được gọi là "rượu Armagnac" hoặc đọc là "ác-ma-nhắc". Trong khoảng 12.000 chai đang bán của một nhà nhập khẩu lớn có 47 mã armagnac, tất cả là của Pháp. Đặc biệt là 32 mã đóng chai theo năm, phần lớn là Bas-Armagnac, trải từ niên vụ 1945 đến 1986, hay dùng làm quà năm sinh. Château de Laubade chiếm 29 mã, tiếp theo là Larressingle 4, Chabot 3, Joy 3. 42 trên 47 mã đóng chai ở 40% vol; ba chai millésime của Joy đóng ở 42,7–44,7% vol.

Đọc nhãn cần xem chữ "Armagnac", tên vùng con nếu có, hạng tuổi hoặc năm cất, và năm đóng chai với chai millésime. Chai nhập khẩu chính ngạch có nhãn phụ tiếng Việt và tem rượu nhập khẩu.

Thưởng thức

Armagnac có tuổi được rót nguyên, không đá. Rót xong nên để ly nghỉ vài phút cho hơi cồn bay bớt, vì nhiều chai millésime đóng ở độ cồn cao hơn 40%. Blanche Armagnac uống lạnh hoặc pha cocktail. Món hợp: gan ngỗng, mận khô Agen, sô-cô-la đen, phô mai cứng lâu năm.

Câu hỏi thường gặp

Armagnac khác cognac ở điểm nào?

Khác vùng, khác giống nho phụ và khác cách cất. Phần lớn armagnac cất một lần bằng cột, cognac bắt buộc cất hai lần bằng nồi đồng.

Armagnac năm 1970 có phải đã 50 năm tuổi?

Không hẳn. Tuổi tính đến năm đóng chai ghi trên nhãn. Chai cất 1970 đóng năm 2010 là rượu 40 năm tuổi trong gỗ.

XO của armagnac bao nhiêu năm?

Lô rượu trẻ nhất trong chai XO phải nằm trong gỗ từ 10 năm trở lên. Chai XO đóng trước tháng 4/2018 chỉ cần 6 năm.

Ba thông tin đáng xem nhất trên một chai armagnac là vùng con, hạng tuổi hoặc năm cất, và tên nhà làm. Với chai millésime, năm đóng chai quan trọng không kém năm cất.