Campbeltown
Campbeltown là thị trấn cảng ở mũi bán đảo Kintyre, phía tây nam Scotland, và là vùng whisky nhỏ nhất trong năm tên địa lý được Quy định Scotch Whisky 2009 bảo hộ. Luật xếp Campbeltown là một "địa phương" (locality), giống Islay. Theo bản đồ của Hiệp hội Scotch Whisky (SWA), lúc thịnh nhất ở thế kỷ 19 nơi này có hơn 30 nhà chưng cất; nay chỉ còn ba: Springbank, Glengyle và Glen Scotia. Rượu Campbeltown thường được tả là đậm, có vị dầu, hơi mặn, đôi khi có khói nhẹ.
Từ "thủ phủ whisky" đến ba nhà cất
Sau Đạo luật Thuế tiêu thụ 1823, Campbeltown nhanh chóng thành trung tâm whisky lớn của Scotland. Thị trấn có cảng biển để chở rượu đi Glasgow, có than đá từ mỏ gần đó để đốt nồi cất, có lúa mạch và than bùn tại chỗ. Con số cao nhất mỗi nguồn ghi một khác, từ khoảng 30 đến 34 nhà cất, và thị trấn từng tự gọi mình là thủ phủ whisky.
Sự sụp đổ đến vào nửa đầu thế kỷ 20. Mỏ than cạn, nhà pha trộn ở các thành phố có thêm nguồn malt Speyside chở bằng đường sắt, còn một số nhà cất ở Campbeltown chạy theo sản lượng mà làm rượu kém, khiến tiếng tăm cả vùng đi xuống. Thời kỳ cấm rượu ở Mỹ (1920–1933) cũng thường được nhắc như một đòn nữa vào thị trường xuất khẩu. Năm 1934, khi nhà cất Rieclachan đóng cửa, Campbeltown chỉ còn hai nhà cất là Springbank và Glen Scotia.
Việc Glengyle được khôi phục năm 2004 đưa số nhà cất lên ba. Luật 2009 ghi Campbeltown là một địa phương được bảo hộ, ngang hàng Islay, dù chỉ có ba nhà cất.
Ba nhà chưng cất
Springbank thành lập năm 1828 và thuộc gia đình Mitchell từ đó tới nay. Springbank tự giới thiệu là nhà cất duy nhất ở Scotland làm trọn mọi công đoạn tại một chỗ, từ ủ mầm trên sàn (floor maltings) toàn bộ lúa mạch đến đóng chai. Từ một nhà cất, Springbank ra ba dòng rượu khác nhau. Springbank cất "2,5 lần", khói nhẹ. Longrow cất hai lần, malt khói nặng. Hazelburn cất ba lần, không khói. Longrow và Hazelburn mang tên hai nhà cất cũ đã mất của thị trấn.
Glengyle lập năm 1872, đóng cửa năm 1925, được ông Hedley Wright, chủ tịch công ty của Springbank, khôi phục và cất lại từ năm 2004. Rượu của nhà cất này bán dưới tên Kilkerran, vì tên Glengyle đã được một công ty khác dùng cho một nhãn malt pha trộn. Kilkerran là tên cổ tiếng Gael của khu định cư nơi Campbeltown đứng ngày nay.
Glen Scotia là nhà cất còn lại, thuộc tập đoàn Loch Lomond. Rượu Glen Scotia thường được mô tả có vị muối biển và dầu, hãng có cả dòng không khói lẫn dòng khói.
Phong cách
Với chỉ ba nhà cất, khái quát hoá phong cách Campbeltown dễ sai. Điểm chung hay được nhắc là kết cấu dầu, đầy miệng, chút mặn và mùi khoáng, đôi khi có khói nhẹ. Nhưng chính Springbank đã cho thấy cùng một nhà cất có thể làm Hazelburn nhẹ, không khói, và Longrow khói đậm. Đọc tên dòng rượu và mô tả trên nhãn vẫn là cách chắc nhất.
Cách đọc nhãn
Nhãn ghi "Campbeltown Single Malt Scotch Whisky". Với nhà Springbank, cần phân biệt ba tên Springbank, Longrow, Hazelburn, cùng một nơi cất nhưng ba cách làm. Rượu của nhà cất Glengyle mang tên Kilkerran. Springbank thường đóng chai ở 46% và không lọc lạnh, không pha màu. Chai nhập khẩu chính ngạch vào Việt Nam có nhãn phụ tiếng Việt và tem rượu nhập khẩu.
Ở Việt Nam
Campbeltown là vùng hiếm trên thị trường. Trong khoảng 12.000 chai đang bán của một nhà nhập khẩu lớn chỉ có 24 mã single malt Campbeltown, so với khoảng 540 mã Speyside. Nhà cất Springbank chiếm 13 mã (Springbank 7, Longrow 3, Hazelburn 3), Glen Scotia 6 mã, Kilkerran 5 mã. 15 trong 24 mã đóng chai ở 46%, 5 mã là rượu cask strength từ 51% trở lên. Một số chai Springbank được giới sưu tầm săn tìm vì sản lượng nhỏ.
Thưởng thức
Rượu Campbeltown nên uống nguyên chất trong ly Glencairn, thêm vài giọt nước nếu là chai cask strength. Vị mặn và dầu đi hợp hải sản: hàu nướng, mực nướng, cá thu nướng muối. Longrow khói đậm hợp thịt nướng than và phô mai xanh.
Câu hỏi thường gặp
Campbeltown có bao nhiêu nhà cất?
Ba: Springbank, Glengyle (rượu tên Kilkerran) và Glen Scotia.
Springbank, Longrow, Hazelburn khác nhau thế nào?
Cùng một nhà cất. Springbank cất 2,5 lần, khói nhẹ; Longrow cất hai lần, khói nặng; Hazelburn cất ba lần, không khói.
"Cất 2,5 lần" nghĩa là gì?
Một phần rượu được cất hai lần, một phần cất ba lần rồi gộp lại, nên tính trung bình là khoảng 2,5 lần.
Campbeltown có phải là Highland?
Về vị trí, Kintyre nằm phía bắc đường ranh Highland – Lowland trong luật. Nhưng Campbeltown là địa phương (locality) có tên được bảo hộ riêng, giống Islay, và SWA xếp thành nhóm riêng.
Campbeltown là ví dụ hiếm về một vùng whisky từng rất lớn rồi gần như biến mất. Ba nhà cất còn lại làm sản lượng nhỏ, nên chai Campbeltown trên kệ ở Việt Nam cũng ít.