Highland
Highland là vùng whisky lớn nhất Scotland về diện tích, gồm toàn bộ phần đất phía bắc đường ranh mà luật vạch từ eo biển North Channel qua Greenock, men theo bờ nam sông Tay và vịnh Firth of Tay ra Biển Bắc (giới whisky thường nói gọn là đường Greenock – Dundee). Quy định Scotch Whisky 2009 bảo hộ Highland là một trong ba vùng (region), cùng Lowland và Speyside. Phần đất này bao luôn các đảo như Skye, Orkney, Mull, Jura, Arran và cả Speyside. Islay và Campbeltown cũng nằm phía bắc đường ranh, nhưng tên của chúng được bảo hộ riêng như hai địa phương (locality). Vì trải rộng từ bờ biển phía bắc đến vùng Perthshire, Highland không có một phong cách chung: có rượu nhẹ hoa cỏ, có rượu đậm thùng sherry, có rượu khói.
Địa lý và cách chia nhỏ
Luật chỉ có một tên Highland, nhưng giới whisky thường chia vùng thành bốn phần để dễ nói chuyện. Cách chia này không có giá trị pháp lý và không ghi trên nhãn.
Phía bắc, dọc bờ biển từ Inverness lên Caithness, có Glenmorangie, Dalmore, Balblair, Clynelish, Pulteney, và Wolfburn ở Thurso. Phía đông, ở Aberdeenshire và Angus, có GlenDronach, Glen Garioch, Fettercairn, Glencadam, Ardmore. Phía nam, quanh Perthshire và gần đường ranh với Lowland, có Aberfeldy, Blair Athol, Edradour, The Glenturret, Deanston, Tullibardine. Phía tây, bên bờ Đại Tây Dương, có Oban, Ben Nevis ở Fort William và Ardnamurchan.
Đường ranh Highland – Lowland có khi chạy ngay qua một nhà cất. Glengoyne ở phía bắc Glasgow cất rượu ở bên Highland, còn kho ủ nằm bên kia đường, thuộc Lowland; rượu vẫn được gọi là Highland vì tính theo nơi cất.
Phong cách
Highland gom đủ các kiểu Scotch, nên đọc tên nhà cất có ích hơn tên vùng. Glenmorangie có nồi cất cao nhất Scotland, khoảng 8 m, cho rượu nhẹ, nhiều hoa và cam quýt. Clynelish nổi tiếng với kết cấu sáp, dầu. Dalmore và GlenDronach là hai cái tên gắn với thùng sherry, rượu sẫm màu, đậm nho khô và sô-cô-la. Ở phía đông, Ardmore làm rượu có khói than bùn, cho thấy khói không phải đặc quyền của Islay. Oban ở bờ tây mang chút muối biển và khói nhẹ.
Các đảo về luật thuộc Highland cũng góp thêm phong cách riêng: Talisker trên đảo Skye cay tiêu và khói, Highland Park ở Orkney khói nhẹ thạch nam. Những nhà cất này được nói riêng ở trang vùng đảo.
Nhà chưng cất tiêu biểu
Bản đồ SWA bản 06/2024 ghi 55 nhà cất malt trong mục Highland: 42 nhà trên đất liền và 13 nhà trên các đảo; ngoài ra còn nhà cất grain Invergordon, nằm trong danh sách grain riêng. Vài tên nên biết: Glenmorangie ở Tain, thuộc tập đoàn LVMH; The Dalmore với biểu tượng đầu hươu trên chai; The GlenDronach chuyên thùng sherry; Clynelish, nơi giữ một phần hương vị cho Johnnie Walker; Brora ngay cạnh đó, đóng cửa năm 1983 và được Diageo khởi động lại năm 2021. Aberfeldy là nhà cất gắn với nhãn blended Dewar's. Glen Ord được biết nhiều ở châu Á qua dòng The Singleton of Glen Ord.
Ở phía nam, Edradour thuộc nhóm nhà cất nhỏ, sản lượng thấp. The Glenturret ở Crieff tự giới thiệu là nhà cất lâu đời nhất Scotland còn hoạt động, nhưng danh hiệu này có nhiều nhà cất khác cùng tranh.
Cách đọc nhãn
Nhãn thường ghi "Highland Single Malt Scotch Whisky". Một số nhà cất nằm ở Speyside cũng ghi "Highland", vì luật cho phép. Ví dụ quen thuộc là anCnoc của nhà cất Knockdhu, được SWA xếp vào Speyside nhưng nhãn ghi Highland. Nhà cất trên các đảo có khi ghi "Island" hoặc tên đảo; đây là cách gọi quen dùng, không phải tên vùng được bảo hộ. Ngoài tên vùng, cần đọc tên nhà cất, số năm, loại thùng và độ cồn. Chai nhập khẩu chính ngạch vào Việt Nam có nhãn phụ tiếng Việt và tem rượu nhập khẩu.
Ở Việt Nam
Trong khoảng 12.000 chai đang bán của một nhà nhập khẩu lớn có 133 mã single malt xếp vào Highland đất liền, đứng thứ hai sau Speyside, và thêm 48 mã của các đảo. Dalmore nhiều mã nhất (17), sau đó là Gordon & MacPhail (12), Tomatin (10), Glenmorangie (9), Glengoyne, The Glenturret và The Singleton of Glen Ord (mỗi tên 8), Oban và GlenDronach (mỗi hãng 6). Ở các đảo, Talisker (21) và Highland Park (11) dẫn đầu. Về nồng độ, 46% là mức gặp nhiều nhất (30 mã), sau đó là 40% (25) và 43% (20), có 33 mã đóng chai nguyên độ cồn thùng.
Thưởng thức
Rượu Highland nhẹ như Glenmorangie Original hay Glen Ord trẻ uống được với đá hoặc pha highball. Rượu ủ sherry như Dalmore, GlenDronach nên uống nguyên chất trong ly Glencairn, hợp thịt bò nướng, vịt quay, phô mai cứng, sô-cô-la đen. Rượu bờ biển như Oban, Pulteney hợp hải sản nướng.
Câu hỏi thường gặp
Highland và Speyside khác nhau thế nào?
Speyside nằm trong Highland về địa lý nhưng có tên riêng được bảo hộ. Nhà cất ở Speyside được chọn ghi Speyside hoặc Highland.
Whisky Highland có khói không?
Đa số không hoặc khói nhẹ. Ardmore, Talisker và một số dòng riêng của các nhà cất khác thì có khói rõ.
Các đảo như Skye, Orkney thuộc vùng nào?
Theo luật là Highland, và bản đồ SWA cũng xếp chúng vào Highland. "Islands" chỉ là cách gọi của giới whisky.
Lowland là gì?
Là vùng phía nam đường ranh Dundee – Greenock, rượu thường nhẹ hơn. Xem trang Lowland.
Highland là vùng rộng và đa dạng nhất của Scotch, nên tên vùng trên nhãn nói khá ít về mùi vị. Khi chọn chai, nên xem nhà cất nằm ở góc nào của vùng và rượu được ủ trong loại thùng gì.