Rioja
Rioja là vùng vang nổi tiếng nhất Tây Ban Nha, nằm dọc sông Ebro ở phía bắc, và là một trong hai tên gọi được xếp bậc cao nhất DOCa của nước này (từ năm 1991). Vùng trải trên ba cộng đồng tự trị La Rioja, Xứ Basque (tỉnh Álava) và Navarra, với gần 67.000 ha nho đăng ký, khoảng 13.000 người trồng nho và gần 600 nhà vang có đăng ký đóng chai (báo cáo năm 2024 của Hội đồng quản lý). Vang đỏ Rioja lấy Tempranillo làm chính, nổi tiếng với các bậc ủ Crianza, Reserva, Gran Reserva.
Khí hậu và thổ nhưỡng
Rioja nằm trong thung lũng sông Ebro, phía bắc được dãy Sierra de Cantabria che chắn khỏi gió lạnh ẩm từ Đại Tây Dương. Vùng là nơi giao thoa giữa ảnh hưởng Đại Tây Dương ở phía tây, mát và mưa nhiều hơn, với ảnh hưởng Địa Trung Hải ở phía đông, ấm và khô hơn. Đất chủ yếu là ba loại: sét đá vôi, sét pha sắt, và đất phù sa ven sông. Vườn nho có độ cao từ vài trăm mét tới hơn 700 m.
Tên gọi con
DOCa Rioja chia ba tiểu vùng. Rioja Alta ở phía tây, quanh thị trấn Haro, khí hậu mát, nhiều đất sét đá vôi và sét pha sắt; khu nhà ga Haro là nơi tập trung nhiều nhà vang lâu đời. Rioja Alavesa ở bờ bắc sông Ebro, thuộc tỉnh Álava của Xứ Basque, đất sét đá vôi trên sườn dốc, vang thường thanh và thơm. Rioja Oriental ở phía đông, đổi tên từ Rioja Baja năm 2018, ấm và khô, nơi Garnacha phát triển tốt.
Từ năm 2017, Rioja bổ sung các mức ghi nguồn gốc hẹp hơn tiểu vùng: vang của tiểu vùng (vino de zona), vang của một làng (vino de municipio), và viñedo singular, vang từ một ruộng nho có cây ít nhất 35 năm tuổi, hái tay, qua hai đợt nếm duyệt.
Giống nho
Tempranillo chiếm phần lớn diện tích, cho vang mùi dâu, anh đào, thuốc lá, da thuộc khi ủ lâu. Garnacha cho thêm độ cồn và vị quả chín, Graciano cho độ chua và mùi thơm, Mazuelo (tên Rioja của Carignan) cho màu và tannin. Maturana Tinta là giống bản địa được phép trở lại. Vang trắng chủ yếu làm từ Viura (tức Macabeo), cùng Malvasía, Garnacha Blanca, Tempranillo Blanco.
Kiểu vang Rioja truyền thống ủ lâu trong thùng gỗ sồi Mỹ 225 lít, cho mùi vani, dừa, thì là. Từ cuối thế kỷ 20, nhiều nhà chuyển sang kiểu hiện đại dùng gỗ sồi Pháp, nho chín hơn, màu đậm hơn. Cả hai kiểu đều đang tồn tại song song.
Phân hạng theo thời gian ủ
Thang ủ của Rioja tính cho vang đỏ như sau. Crianza ủ tổng cộng ít nhất hai năm, trong đó tối thiểu một năm trong thùng gỗ. Reserva ít nhất ba năm, trong đó tối thiểu một năm trong gỗ và sáu tháng trong chai. Gran Reserva ít nhất năm năm, trong đó tối thiểu hai năm trong gỗ và hai năm trong chai. Vang không ghi các chữ này thuộc nhóm genérico, trước đây hay gọi là joven. Vang trắng và hồng có thang riêng với thời gian ngắn hơn. Các chữ này chỉ nói về thời gian ủ, không phải xếp hạng ruộng nho.
Tên tuổi nổi tiếng
Marqués de Riscal (thành lập năm 1858) và Marqués de Murrieta là hai nhà tiên phong. R. López de Heredia với Viña Tondonia, La Rioja Alta với Gran Reserva 904 và 890, CVNE với Imperial và Viña Real, Muga đều ở Haro và đại diện phong cách truyền thống. Phía hiện đại có Artadi, Roda, Remírez de Ganuza, Contino. Marqués de Cáceres, Ramón Bilbao, Campo Viejo là các nhà có sản lượng lớn.
Cách đọc nhãn vang Rioja
Nhãn chính ghi "Rioja Denominación de Origen Calificada", niên vụ và bậc ủ. Mặt sau chai có tem bảo đảm của Hội đồng quản lý (contraetiqueta), màu sắc báo bậc ủ, đã được nói ở trang vang Tây Ban Nha. Nếu có tên tiểu vùng hay tên làng, đó là các mức ghi nguồn gốc mới từ năm 2017. "Bodega" nghĩa là nhà làm vang, "cosecha" là niên vụ, "tinto" là vang đỏ, "blanco" là vang trắng, "rosado" là vang hồng.
Vang Rioja ở Việt Nam
Trong khoảng 12.000 chai đang bán của một nhà nhập khẩu lớn có 113 chai vang Rioja: 92 vang đỏ, 16 vang trắng, 5 vang hồng. Tempranillo có trong 91 chai, Garnacha 20, Viura 15, Graciano 13. Đếm theo bậc ủ trên tên, có 16 chai Crianza, 28 chai Reserva và 12 chai Gran Reserva. Các nhà có nhiều mã nhất là Muga (9), Marqués de Cáceres (8), La Rioja Alta (7). Người Việt thường gọi ngắn là "vang Rioja", ít ai phân biệt ba tiểu vùng.
Thưởng thức
Rioja Crianza nên uống ở 15–16°C, Reserva và Gran Reserva ở 16–18°C trong ly vang đỏ lớn; Gran Reserva lâu năm có thể có cặn, nên rót nhẹ tay hoặc gạn. Rioja hợp thịt cừu nướng, sườn heo nướng, giăm bông Iberico, các món nướng than kiểu Việt như sườn nướng, bò lá lốt. Vang trắng Rioja ủ gỗ hợp cá nướng, gà quay.
Câu hỏi thường gặp
Rioja là giống nho hay vùng?
Rioja là tên vùng. Vang đỏ Rioja làm chủ yếu từ Tempranillo, thường phối thêm Garnacha, Graciano, Mazuelo.
Gran Reserva có luôn ngon hơn Crianza?
Không hẳn. Gran Reserva ủ lâu hơn nên mềm và nhiều mùi gỗ, mùi già hơn; Crianza tươi và nhiều vị quả hơn. Chọn theo khẩu vị và món ăn.
Rioja của Tây Ban Nha có liên quan tới La Rioja của Argentina?
Không. La Rioja ở Argentina là một tỉnh có vùng vang riêng, trùng tên.
DOCa khác DO thế nào?
DOCa là bậc cao hơn DO trong luật vang Tây Ban Nha. Hiện chỉ Rioja và Priorat được xếp DOCa.
Rioja đọc nhãn dễ hơn nhiều vùng châu Âu: một tên vùng, một giống chủ lực, và một chữ cho biết vang đã nằm trong gỗ và trong chai bao lâu trước khi tới tay người uống.