Piemonte
Piemonte (tiếng Anh: Piedmont) là vùng vang ở tây bắc nước Ý, dưới chân dãy Alps, quê hương của giống Nebbiolo và hai vang đỏ Barolo, Barbaresco. Tên vùng nghĩa là "chân núi". Theo chính quyền vùng, Piemonte có 19 DOCG và 41 DOC, không có IGT nào, với 43.670 ha nho đủ điều kiện làm vang có tên gọi. Ngoài vang đỏ Nebbiolo và Barbera, vùng còn nổi tiếng với vang ngọt sủi nhẹ Moscato d'Asti và vang trắng Gavi.
Khí hậu và thổ nhưỡng
Dãy Alps bao phía bắc và phía tây, phía nam là dải núi ngăn vùng với biển Liguria. Khí hậu lục địa: mùa đông lạnh, mùa hè nóng, mùa thu nhiều sương mù. Nho trồng chủ yếu trên đồi, các sườn hướng nắng tốt nhất dành cho Nebbiolo, giống chín muộn. Tên Nebbiolo thường được giải thích là bắt nguồn từ "nebbia", sương mù, vì nho hái vào cuối mùa thu khi sương phủ các ngọn đồi.
Hai khu vang quan trọng nhất là Langhe và Roero ở hai bờ sông Tanaro quanh thị trấn Alba, cùng Monferrato quanh Asti. Năm 2014, cảnh quan vườn nho Langhe-Roero và Monferrato được UNESCO công nhận là di sản thế giới. Trong vùng Barolo, đất marl đá vôi ở phía tây (quanh La Morra) thường cho vang mềm và thơm sớm hơn, đất sa thạch và marl chặt hơn ở phía đông (Serralunga d'Alba, Monforte d'Alba) cho vang chắc và lâu hơn.
Tên gọi con
Barolo DOCG trải trên 11 xã quanh làng Barolo, làm 100% Nebbiolo, phải ủ ít nhất 38 tháng, trong đó 18 tháng trong gỗ; Riserva ủ ít nhất 62 tháng. Barbaresco DOCG ở phía đông bắc Alba, cũng 100% Nebbiolo, ủ tối thiểu 26 tháng (9 tháng trong gỗ), Riserva 50 tháng. Cả hai được nâng lên DOCG năm 1980.
Nebbiolo còn có ở Roero, Nebbiolo d'Alba, Langhe và ở phía bắc vùng với Gattinara, Ghemme, Boca, Lessona, Carema. Barbera có Barbera d'Asti DOCG, Nizza DOCG và Barbera d'Alba DOC. Dolcetto có Dogliani và Dolcetto d'Alba. Vang trắng có Gavi (giống Cortese) và Roero Arneis. Vang ngọt và sủi có Asti DOCG, gồm cả Moscato d'Asti, Brachetto d'Acqui đỏ ngọt sủi, và Alta Langa, vang sủi lên men trong chai. DOC Piemonte phủ toàn vùng cho vang phổ thông.
Giống nho
Nebbiolo cho vang màu nhạt nhưng tannin và độ chua đều cao, mùi hoa hồng, nhựa đường (hắc ín), anh đào, cam thảo; vang trẻ thường gắt, cần nhiều năm mới mềm. Barbera là giống đỏ trồng nhiều nhất vùng, chua cao nhưng tannin nhẹ, mùi anh đào chín, dễ uống hằng ngày. Dolcetto cho vang đỏ mềm, uống trẻ. Các giống bản địa nhỏ hơn có Freisa, Grignolino, Ruchè.
Giống trắng gồm Cortese cho Gavi khô và chua, Arneis ở Roero, Timorasso ở Colli Tortonesi, và Moscato Bianco (Muscat Blanc à Petits Grains) cho Asti và Moscato d'Asti.
Phân hạng
Piemonte không xếp hạng nhà làm vang mà khoanh ruộng. Barbaresco (từ năm 2007) và Barolo (từ năm 2010) có danh sách MGA của Barolo và MGA của Barbaresco (menzioni geografiche aggiuntive, tạm hiểu là tên ruộng hoặc khu được phép ghi thêm trên nhãn), ví dụ Cannubi, Bussia, Brunate ở Barolo, Asili, Rabajà ở Barbaresco. Đây không phải bảng xếp hạng chất lượng như grand cru Bourgogne, nhưng các tên lớn thường cho vang được săn đón hơn.
Tên tuổi nổi tiếng
Gaja là cái tên góp công lớn đưa Barbaresco ra thị trường quốc tế. Giacomo Conterno (Monfortino), Bartolo Mascarello, Giuseppe Rinaldi đại diện trường phái Barolo truyền thống, ủ thùng gỗ lớn lâu ngày. Bruno Giacosa nổi tiếng ở cả Barolo và Barbaresco. Các nhà lớn khác có Vietti, Pio Cesare, Marchesi di Barolo, Ceretto, Paolo Scavino, Elio Altare. Ở Barbaresco còn có hợp tác xã Produttori del Barbaresco.
Cách đọc nhãn vang Piemonte
Ở Piemonte, tên gọi thường ghép giống nho với nơi trồng: "Barbera d'Asti" là Barbera trồng quanh Asti, "Dolcetto d'Alba" là Dolcetto quanh Alba. Barolo và Barbaresco thì chỉ ghi tên vùng, ngầm hiểu là Nebbiolo. Tên MGA, nếu có, đứng ngay sau tên gọi, ví dụ "Barolo Cannubi". Chữ "Riserva" báo vang ủ lâu hơn bản thường. Chai DOCG có tem nhà nước quanh cổ chai.
Vang Piemonte ở Việt Nam
Trong khoảng 12.000 chai đang bán của một nhà nhập khẩu lớn có 227 chai vang Piemonte: 177 vang đỏ, 26 vang trắng, 16 vang ngọt, 8 vang sủi, chưa kể 2 chai vermouth. Nebbiolo có trong 117 chai, Barbera 49, Moscato khoảng 19, Dolcetto 10. Đếm theo tên trên nhãn, Barolo chiếm 83 chai, nhiều hơn cả Chianti (54) trong cùng dữ liệu, kế đến Barbera 43 và Barbaresco 27. Các nhà có nhiều mã nhất là Marchesi di Barolo và Pio Cesare (mỗi nhà 14), Vietti (12), Prunotto và Elvio Cogno (mỗi nhà 11), Gaja (10). Vermouth, loại vang thơm có nguồn gốc gắn với Torino, có trang riêng ở Vermouth.
Thưởng thức
Barolo và Barbaresco nên uống ở 17–18°C trong ly vang đỏ lớn miệng rộng, vang trẻ nên mở trước một hai giờ. Tannin chắc hợp thịt bò hầm vang, bò nướng, nấm, món có nấm truffle. Barbera hợp mì Ý sốt thịt, pizza, thịt nướng thường ngày. Moscato d'Asti uống lạnh 6–8°C, nhẹ cồn, hợp trái cây và bánh ngọt.
Câu hỏi thường gặp
Barolo và Barbaresco khác nhau ra sao?
Cùng 100% Nebbiolo, hai vùng cách nhau vài chục cây số. Barbaresco ủ tối thiểu 26 tháng, thường mềm sớm hơn; Barolo ủ tối thiểu 38 tháng, thường chắc và cần thời gian hơn.
Moscato d'Asti và Asti khác nhau thế nào?
Cùng giống Moscato Bianco, cùng DOCG Asti. Moscato d'Asti sủi nhẹ, nút bần thường, cồn thường chỉ khoảng 5%. Asti (Asti Spumante) sủi mạnh hơn, nút nấm như Champagne.
Vang Barolo để được bao lâu?
Barolo loại tốt thường cần 8–10 năm để mềm và có thể giữ vài chục năm. Bản cấp phổ thông của các nhà lớn uống được sớm hơn.
Vì sao Barolo màu nhạt mà vị lại chát?
Do bản chất Nebbiolo: vỏ ít sắc tố nhưng nhiều tannin và độ chua cao.
Piemonte là vùng của tên ruộng và giống bản địa. Barolo, Barbaresco đứng đầu, nhưng Barbera, Dolcetto và Moscato d'Asti mới là những chai người Piemonte uống hằng ngày.