Thung lũng Rhône
Vallée du Rhône
Thung lũng Rhône (Vallée du Rhône) là vùng vang dọc sông Rhône ở đông nam nước Pháp, từ Vienne phía nam Lyon xuống tới Avignon và Nîmes. Năm 2024 các tên gọi AOC của vùng (không tính Châteauneuf-du-Pape) có 63.307 ha nho và làm ra khoảng 2,17 triệu hl vang, trong đó 75% là vang đỏ, 13% vang hồng, 12% vang trắng (Inter Rhône). Vùng chia hai nửa khác hẳn nhau: phía bắc là vang đỏ một giống Syrah, phía nam là vang phối lấy Grenache làm nền.
Khí hậu và thổ nhưỡng
Bắc Rhône là dải hẹp từ Vienne tới Valence. Nho trồng trên sườn dốc đá granit và đá phiến hai bên sông, nhiều nơi phải đắp bậc thang bằng tường đá. Khí hậu mang tính lục địa, mùa đông lạnh, mùa hè nóng. Nho phải tìm hướng nắng tốt mới chín đủ, nên vườn ít và sản lượng nhỏ.
Giữa hai nửa là một quãng gần như không có nho. Nam Rhône rộng hơn nhiều, quanh Orange và Avignon, khí hậu Địa Trung Hải nắng nóng, khô. Gió mistral thổi từ bắc xuống giúp vườn nho khô ráo, ít nấm bệnh. Đất đa dạng: sỏi cuội tròn (galets roulés) ở Châteauneuf-du-Pape, cát, đá vôi, sét. Phần lớn sản lượng của vùng đến từ nửa nam.
Tên gọi con
Hệ thống tên gọi Rhône có ba tầng. Rộng nhất là Côtes du Rhône, với 28.462 ha năm 2024, gần một nửa diện tích cả vùng. Trên đó là Côtes du Rhône Villages, trong đó 21 làng được ghi tên riêng sau chữ Villages, ví dụ "Côtes du Rhône Villages Séguret". Cao nhất là 18 tên gọi "cru" mang tên làng riêng, cộng hai vang ngọt tự nhiên (vin doux naturel).
Các cru phía bắc gồm Côte Rôtie, Condrieu, Château-Grillet, Saint-Joseph, Crozes-Hermitage, Hermitage, Cornas và Saint-Péray. Phía nam có Châteauneuf-du-Pape, Gigondas, Vacqueyras, Rasteau, Cairanne, Vinsobres, Beaumes de Venise, Lirac, Laudun và Tavel, tên gọi chỉ làm vang hồng. Ngoài ra còn các AOC vệ tinh như Ventoux, Luberon, Costières de Nîmes, Grignan-les-Adhémar, và vùng Diois với vang sủi Clairette de Die.
Châteauneuf-du-Pape là tên gọi nổi tiếng nhất phía nam, khoảng 3.150 ha trên năm xã. Luật tên gọi được công nhận năm 1936, trong nhóm AOC đầu tiên của Pháp, và cho phép 13 giống nho. Hermitage là quả đồi nhỏ nhìn xuống thị trấn Tain-l'Hermitage, còn Crozes-Hermitage là vùng bằng phẳng rộng hơn bao quanh nó, sản lượng năm 2024 gấp khoảng 20 lần Hermitage.
Giống nho
Năm 2024 Grenache chiếm 34.831 ha và Syrah 23.481 ha trong vườn AOC của vùng. Sau đó là Carignan, Mourvèdre và Cinsault. Giống trắng chính gồm Grenache Blanc, Viognier, Clairette, Roussanne và Marsanne.
Ở phía bắc, vang đỏ chỉ dùng Syrah làm nho đỏ. Luật cho phép phối thêm một ít nho trắng: Côte Rôtie được thêm Viognier, Hermitage và Crozes-Hermitage được thêm Marsanne, Roussanne; Cornas thì 100% Syrah. Vang đỏ Bắc Rhône thường có màu đậm, mùi tiêu đen, ô liu, thịt hun khói, tannin chắc. Condrieu và Château-Grillet là vang trắng 100% Viognier, thơm mơ, đào, hoa.
Ở phía nam, vang đỏ gần như luôn là vang phối, kiểu GSM quen thuộc: Grenache cho độ cồn cao và vị quả chín, Syrah cho màu và cấu trúc, Mourvèdre cho tannin và mùi đất. Nắng nhiều nên vang nam Rhône thường từ 14% cồn trở lên.
Tên tuổi nổi tiếng
Ở phía bắc, E. Guigal nổi tiếng với ba vang Côte Rôtie đơn ruộng La Mouline, La Landonne và La Turque. M. Chapoutier và Paul Jaboulet Aîné là hai nhà lớn ở Tain-l'Hermitage; Hermitage La Chapelle của Jaboulet là một chai kinh điển. Jean-Louis Chave làm Hermitage được giới chuyên môn đánh giá rất cao. Ở Châteauneuf-du-Pape có Château de Beaucastel của gia đình Perrin, Château Rayas, Domaine du Vieux Télégraphe, Clos des Papes.
Cách đọc nhãn vang Rhône
Nhãn ghi tên gọi, ví dụ "Côtes du Rhône Appellation Contrôlée" hoặc "Appellation Gigondas Protégée". Thứ tự từ rộng tới hẹp là Côtes du Rhône, Côtes du Rhône Villages, Côtes du Rhône Villages kèm tên làng, rồi tới tên cru. Vang Rhône thường không ghi giống nho, nên tên gọi cho biết phần lớn: tên làng phía bắc nghĩa là Syrah (hoặc Viognier nếu là Condrieu), tên làng phía nam nghĩa là vang phối Grenache. Chai Châteauneuf-du-Pape thường có huy hiệu chìa khoá và vương miện giáo hoàng dập nổi trên thân. Nhiều nhà lớn như Guigal, Chapoutier vừa có ruộng riêng vừa thu gom nho của nông hộ để làm vang thương mại, nên cùng một tên nhà có cả chai Côtes du Rhône phổ thông lẫn chai đơn ruộng hiếm.
Vang Rhône ở Việt Nam
Trong khoảng 12.000 chai đang bán của một nhà nhập khẩu lớn có 212 chai vang Rhône: 150 vang đỏ, 53 vang trắng, 7 vang hồng, 2 vang ngọt. Syrah có mặt trong 138 chai, Grenache 88, Viognier 23. Đếm theo tên trên nhãn, Côtes du Rhône có 33 chai, Châteauneuf-du-Pape 31, Côte Rôtie 16, Crozes-Hermitage 15, Saint-Joseph 13, Gigondas 12, Condrieu 12, Hermitage 11, Cornas 8. Các nhà có nhiều mã nhất là M. Chapoutier (26), E. Guigal (21), Paul Jaboulet Aîné và Famille Perrin (mỗi nhà 16). Trong 211 chai có ghi độ cồn, 112 chai từ 14% trở lên.
Thưởng thức
Vang đỏ Rhône nên uống ở khoảng 16–18°C, ly vang đỏ cỡ lớn. Syrah phía bắc hợp thịt bò nướng, thịt cừu, vịt quay; vang phối phía nam hợp các món hầm, bò kho, thịt nướng tẩm sả ớt. Vang trắng Viognier nên để mát khoảng 10–12°C, đi được với tôm hùm, cá sốt bơ, món cà ri nhẹ.
Câu hỏi thường gặp
Côtes du Rhône khác Châteauneuf-du-Pape thế nào?
Côtes du Rhône là tên gọi cấp vùng, phủ gần nửa diện tích nho của Rhône, vang phổ thông. Châteauneuf-du-Pape là một cru, khoảng 3.150 ha, quy định chặt hơn, vang đậm hơn và để được lâu hơn.
Hermitage và Crozes-Hermitage có giống nhau?
Cùng giống Syrah, cùng khu vực, nhưng Hermitage là quả đồi nhỏ với vang tập trung, để được hàng chục năm. Crozes-Hermitage rộng hơn nhiều, vang mềm hơn, uống sớm được.
GSM là gì?
Là viết tắt của Grenache, Syrah, Mourvèdre, công thức phối quen thuộc của Nam Rhône, sau này được nhiều nước khác dùng theo.
Vang Rhône có cần để lâu không?
Phần lớn Côtes du Rhône uống trong vài năm đầu. Hermitage, Côte Rôtie, Cornas và Châteauneuf-du-Pape loại tốt có thể giữ được 10–20 năm hoặc hơn.
Thung lũng Rhône là hai vùng vang nằm chung một tên. Nhìn tên gọi trên nhãn là biết chai thuộc nửa bắc với Syrah thuần, hay nửa nam với vang phối Grenache ấm và nhiều cồn.