Alsace
Alsace là vùng vang ở đông bắc nước Pháp, nằm giữa dãy núi Vosges và sông Rhin, sát biên giới Đức. Vùng có khoảng 15.600 ha nho cho thu hoạch (số của liên hiệp ngành CIVA), chủ yếu làm vang trắng khô và thơm từ Riesling, Gewurztraminer, Pinot Gris. Khác phần lớn vùng vang Pháp, vang Alsace ghi tên giống nho ngay trên nhãn và đóng trong chai cao thon gọi là flûte.
Khí hậu và thổ nhưỡng
Vườn nho Alsace trải thành dải hẹp trên sườn đồi phía đông của Vosges, qua hai tỉnh Bas-Rhin ở phía bắc và Haut-Rhin ở phía nam. Núi Vosges chắn gió ẩm từ phía tây, nên chân núi bên phía Alsace ít mưa và nhiều nắng so với vĩ độ khá cao của vùng. Mùa thu thường khô và kéo dài, giúp nho chín chậm, giữ được độ chua, và ở năm thuận lợi thì để được trên cây tới cuối mùa cho vang ngọt.
Thổ nhưỡng Alsace được xem là đa dạng bậc nhất nước Pháp do đứt gãy địa chất của thung lũng Rhin: granit, đá phiến, đá núi lửa, đá sa thạch, đá vôi, đá marl và đất phù sa có thể nằm cạnh nhau trong vài cây số. Điều này giải thích vì sao cùng một giống Riesling nhưng mỗi ruộng grand cru cho một kiểu vang khác.
Tên gọi con
Alsace có ba nhóm AOC. AOC Alsace (công nhận năm 1962) phủ phần lớn sản lượng; nhãn có thể ghi thêm tên xã hoặc tên ruộng (lieu-dit). Alsace Grand Cru ra đời năm 1975 và hiện gồm 51 ruộng, mỗi ruộng là một AOC riêng từ năm 2011. Crémant d'Alsace (1976) là vang sủi lên men lần hai trong chai.
Vài grand cru hay gặp trên nhãn: Schlossberg, ruộng đầu tiên được công nhận, đất granit; Rangen ở Thann, sườn dốc đá gốc núi lửa; Brand ở Turckheim; Hengst ở Wintzenheim; Kaefferkopf, grand cru thứ 51, được công nhận năm 2007. Phần lớn grand cru chỉ dùng bốn giống Riesling, Gewurztraminer, Pinot Gris và Muscat. Ngoại lệ: Zotzenberg được làm Sylvaner, Altenberg de Bergheim và Kaefferkopf được phối nhiều giống, và từ năm 2022 Hengst, Kirchberg de Barr, Vorbourg được làm vang đỏ Pinot Noir grand cru.
Giống nho
Theo CIVA, Riesling là giống trồng nhiều nhất Alsace từ sau những năm 1960. Các giống chính khác gồm Pinot Blanc, Gewurztraminer, Pinot Gris, Pinot Noir, Sylvaner và Muscat. Pinot Blanc chiếm nhiều diện tích một phần vì là nguyên liệu chính của Crémant d'Alsace.
Riesling Alsace thường khô, chua sắc, mùi chanh, táo xanh, về già có mùi dầu hỏa đặc trưng. Gewurztraminer thơm vải, hoa hồng, gừng, vị dày và ít chua, thường có chút đường sót. Pinot Gris đầy đặn, mùi lê, mật ong, khói. Muscat Alsace thường làm khô, thơm mùi nho tươi. Pinot Noir là giống đỏ duy nhất được trồng nhiều, cho vang đỏ và hồng nhẹ. "Edelzwicker" và "Gentil" là tên vang phối nhiều giống.
Hai mức vang ngọt được công nhận từ năm 1984: Vendanges Tardives (thu hoạch muộn, xem vang thu hoạch muộn) và Sélection de Grains Nobles (nhặt chọn từng chùm nho nhiễm nấm quý, xem vang ngọt botrytis). Cả hai chỉ dành cho bốn giống Riesling, Gewurztraminer, Pinot Gris, Muscat, hái tay, có mức đường tối thiểu.
Tên tuổi nổi tiếng
Trimbach ở Ribeauvillé nổi tiếng với Riesling Clos Sainte Hune. Hugel ở Riquewihr là một trong những nhà lâu đời nhất của vùng. Domaine Zind-Humbrecht, Domaine Weinbach, Marcel Deiss và Domaines Schlumberger có nhiều ruộng grand cru. Ở mảng hợp tác xã, Bestheim và Cave de Turckheim là những tên lớn.
Cách đọc nhãn vang Alsace
Nhãn ghi tên giống nho; nếu ghi một giống thì vang phải làm 100% từ giống đó. Tiếp theo là tên gọi: "Alsace", "Alsace Grand Cru" kèm tên ruộng, hoặc "Crémant d'Alsace". Vì cùng giống Riesling hay Gewurztraminer có thể khô hoặc ngọt, từ niên vụ 2021 các vang AOC Alsace phải ghi mức ngọt trên nhãn (arrêté ngày 28/5/2021): sec (khô), demi-sec, moelleux hoặc doux, dạng chữ hoặc thang có kim chỉ. Từ luật ngày 5/7/1972, vang Alsace bắt buộc đóng chai ngay trong hai tỉnh Bas-Rhin và Haut-Rhin, và chỉ được dùng chai flûte kiểu "vin du Rhin".
Vang Alsace ở Việt Nam
Trong khoảng 12.000 chai đang bán của một nhà nhập khẩu lớn có 90 chai vang Alsace: 74 vang trắng, 7 vang sủi Crémant, 7 vang đỏ, 1 vang ngọt, 1 vang hồng, cùng một chai rượu mạnh trái cây (eau-de-vie) của vùng. Riesling có trong 37 chai, Gewurztraminer 17, Pinot Gris 14, Pinot Noir 14. Khoảng 20 chai ghi grand cru trên tên. Các nhà có nhiều mã nhất là hợp tác xã Bestheim (18) và Trimbach (14), kế đến Zind-Humbrecht, Schlumberger, Marcel Deiss (mỗi nhà 8) và Hugel (7). So với hơn 2.000 chai Bordeaux và Bourgogne, vang Alsace vẫn là mảng nhỏ ở Việt Nam.
Thưởng thức
Vang trắng Alsace nên uống lạnh khoảng 8–11°C, ly vang trắng cỡ vừa. Riesling khô hợp hải sản, cá hấp, gỏi. Gewurztraminer là lựa chọn quen thuộc cho món có gia vị như cà ri, vịt quay, dimsum, và món ăn có ngũ vị hương. Pinot Gris hợp thịt heo, gà nướng. Vang Vendanges Tardives hay Sélection de Grains Nobles hợp gan ngỗng, phô mai xanh, bánh tart trái cây.
Câu hỏi thường gặp
Vang Alsace có phải vang Đức?
Không. Alsace thuộc Pháp, vang theo luật AOC của Pháp. Vùng từng đổi chủ giữa Pháp và Đức nhiều lần nên tên làng, tên ruộng và giống nho mang dáng dấp Đức.
Làm sao biết chai Alsace khô hay ngọt?
Với niên vụ từ 2021, xem chữ sec, demi-sec, moelleux hoặc doux trên nhãn. Chữ Vendanges Tardives hay Sélection de Grains Nobles báo hiệu vang ngọt.
Grand Cru Alsace có khác Grand Cru Bourgogne?
Cùng ý tưởng xếp hạng ruộng, nhưng Alsace có 51 grand cru cho vang trắng là chính, còn ở Bourgogne grand cru chủ yếu là Pinot Noir và Chardonnay.
Crémant d'Alsace khác Champagne thế nào?
Cùng phương pháp lên men lần hai trong chai nhưng khác vùng, khác giống nho chủ lực (nhiều Pinot Blanc), và thời gian ủ trên cặn tối thiểu ngắn hơn.
Alsace là vùng hiếm hoi ở Pháp mà tên giống nho đứng đầu nhãn. Nhớ ba thông tin trên nhãn, gồm giống nho, tên ruộng grand cru và mức ngọt, là biết trước chai vang sẽ khô hay ngọt, nhẹ hay đậm.