Phân hạng Bordeaux 1855

Phân hạng Bordeaux 1855 (Classement officiel des vins de Bordeaux de 1855) là bảng xếp hạng các château vang Bordeaux do giới môi giới vang lập ra cho Triển lãm Toàn cầu Paris năm 1855. Bảng có hai phần: 61 château vang đỏ chia làm năm hạng, gần như tất cả ở Médoc, và 27 château vang ngọt Sauternes, Barsac chia làm ba bậc. Khác với Bourgogne xếp hạng từng thửa ruộng, bảng 1855 xếp hạng château, tức là một cơ sở làm vang mang một tên riêng.

Bảng 1855 ra đời thế nào

Theo Hội đồng các Grand Cru Classé 1855 (Conseil des Grands Crus Classés en 1855), ngày 5/4/1855 Phòng Thương mại Bordeaux gửi thư cho Nghiệp đoàn môi giới vang (Syndicat des courtiers), đề nghị lập danh sách các vang đỏ được xếp hạng của tỉnh Gironde, ghi rõ hạng và nơi làm. Thời hạn rất gấp vì chỉ còn chưa đầy một tháng là triển lãm khai mạc. Danh sách được công bố ngày 18/4/1855 và từ đó được gọi là "phân hạng 1855". Một bảng riêng cho vang trắng ngọt được lập cùng đợt.

Giới môi giới không nếm lại từng chai. Họ dựa vào giá bán mà mỗi château đạt được trên thị trường qua nhiều năm và danh tiếng đã thành nếp, không dựa vào một niên vụ riêng lẻ. Vì vậy bảng 1855 phản ánh thứ bậc thương mại của vang Bordeaux giữa thế kỷ 19.

Năm hạng vang đỏ

Bảng vang đỏ hiện có 61 château. Con số này lớn hơn danh sách gốc vì một số điền trang về sau chia tách, mỗi phần giữ tên và hạng riêng.

Tất cả các château đều được gọi chung là Grand Cru Classé, dù ở hạng nào. Đếm theo tên gọi in trên nhãn, Margaux có 21 château, nhiều nhất bảng, kế đến Pauillac 18 (trong đó ba château hạng nhất), Saint-Julien 11, Saint-Estèphe 5 và Haut-Médoc 5. Château duy nhất nằm ngoài Médoc là Haut-Brion ở Pessac, nay thuộc tên gọi Pessac-Léognan.

Hai lần sửa trong hơn 170 năm

Theo Hội đồng 1855, bảng gốc chỉ được sửa hai lần. Lần đầu, ngày 16/9/1855, Château Cantemerle được thêm vào hạng năm. Lần thứ hai, tháng 6/1973, Château Mouton Rothschild được nâng từ hạng nhì lên hạng nhất. Đây là lần duy nhất một château đổi hạng, sau nhiều thập kỷ vận động của Nam tước Philippe de Rothschild. Ngoài hai lần đó, thứ tự giữ nguyên dù nhiều château đã đổi chủ, mở rộng hoặc thu hẹp vườn nho.

Phần vang ngọt Sauternes và Barsac

Phần vang ngọt có 27 château chia ba bậc. Bậc cao nhất, Premier Cru Supérieur, chỉ có một tên là Château d'Yquem. Bậc Premier Cru có 11 château, như La Tour Blanche, Lafaurie-Peyraguey, Suduiraut, Rieussec, Guiraud, cùng Climens và Coutet ở Barsac. Bậc Deuxième Cru có 15 château, như Doisy-Daëne, Doisy-Védrines, Filhot, Nairac, de Malle. Trong 27 château có 17 château mang tên gọi Sauternes và 10 château mang tên gọi Barsac. Vang ở đây làm từ Sémillon, Sauvignon Blanc và Muscadelle bị nấm quý Botrytis cinerea làm teo hạt, cô đặc đường.

Những gì bảng 1855 không xét

Bảng 1855 bỏ ngoài toàn bộ hữu ngạn. Saint-Émilion có bảng riêng từ năm 1955 và xét lại khoảng mười năm một lần, xem phân hạng Saint-Émilion. Pomerol, nơi có Pétrus, không có phân hạng nào. Vùng Graves có bảng Graves riêng, trong đó Haut-Brion góp mặt ở cả hai bảng. Hàng trăm château Médoc không có tên trong bảng 1855 được xét trong hệ Cru Bourgeois.

Bảng cũng chỉ xếp vang chính (grand vin) của château. Vang thứ hai như Carruades de Lafite, Les Forts de Latour hay Pavillon Rouge du Château Margaux không có hạng riêng, dù làm từ cùng vườn nho.

Cách đọc nhãn

Château trong bảng thường in dòng "Grand Cru Classé en 1855" trên nhãn, đôi khi ghi kèm hạng như "Premier Grand Cru Classé". Tên gọi xuất xứ (Pauillac, Margaux, Saint-Julien…) là thông tin riêng, cho biết nho trồng ở làng nào. Hai thứ không thay thế nhau: một chai Pauillac không ghi Grand Cru Classé có thể là vang của một château ngoài bảng, hoặc vang thứ hai của một château trong bảng. Cần phân biệt thêm chữ "Grand Cru Classé" của bảng 1855 với tên gọi "Saint-Émilion Grand Cru", vốn chỉ là một tên gọi xuất xứ.

Ở Việt Nam

Người Việt hay gọi là "vang Bordeaux xếp hạng 1855" hoặc gọi theo hạng, như "vang hạng nhất". Trong khoảng 12.000 chai đang bán của một nhà nhập khẩu lớn, cả 61 château vang đỏ của bảng 1855 đều có mặt nếu tính cả vang thứ hai; riêng Cos Labory chỉ có vang thứ hai. Năm château hạng nhất đều có vang chính. Château có nhiều mã nhất là Dauzac (9 mã, kể cả vang thứ hai và vang trắng), kế đến Giscours (5). Phần vang ngọt mỏng hơn hẳn: chỉ 8 trong 27 château có mặt, gồm Yquem, Lafaurie-Peyraguey, Suduiraut, Coutet, Guiraud, Rieussec, Doisy-Daëne và d'Arche, mỗi château một vài mã.

Câu hỏi thường gặp

Vang hạng năm có kém vang hạng nhì không?

Không nên suy ra như vậy. Hạng phản ánh giá bán và danh tiếng giữa thế kỷ 19, còn bảng thì gần như không được cập nhật từ đó. Chất lượng một chai hạng năm hôm nay phụ thuộc vào cách château làm vang và vào niên vụ, không phụ thuộc vào con số hạng.

Vì sao Haut-Brion nằm trong bảng dù không ở Médoc?

Giới môi giới xếp hạng theo giá bán và danh tiếng chứ không theo ranh giới vùng. Haut-Brion ở Graves khi đó đã bán được giá ngang các château lớn nhất Médoc, nên được đưa vào hạng nhất.

Bảng 1855 có còn được xét lại không?

Không có lịch xét lại. Từ năm 1855 đến nay chỉ có hai thay đổi: thêm Cantemerle năm 1855 và nâng Mouton Rothschild năm 1973.

Pétrus và Cheval Blanc có trong bảng không?

Không. Cả hai ở hữu ngạn, vùng mà bảng 1855 không xét.

Bảng 1855 là bức ảnh chụp thị trường vang Bordeaux năm 1855 được giữ gần như nguyên vẹn đến nay. Biết một château thuộc hạng nào giúp định vị nó trong lịch sử Médoc, còn chất lượng của từng niên vụ thì vẫn phải xét riêng.